PRODUKTY i METODY „EnviAgri”
Kalkulator do wyznaczenia wskaźników ekonomicznych dla produkcji roślinnej w skali pola i produkcji zwierzęcej w gospodarstwie – wyznaczania nadwyżki bezpośredniej dla produkcji roślinnej i zwierzęcej”
Wstęp
Moduł obliczeniowy aplikacji mobilnej „EnviAgri” będzie złożony z siedmiu algorytmów szacujących poziom oddziaływania produkcji rolniczej w gospodarstwie na środowisko, a ósmy „procedura wyznaczania nadwyżki bezpośredniej dla produkcji roślinnej i zwierzęcej”, pozwoli na obliczanie wskaźników ekonomicznych dla produkcji rolniczej, w tym m.in. nadwyżki bezpośredniej.
Nadwyżka bezpośrednia - według metodologii UE - jest roczną wartością produkcji z 1ha uprawy lub od jednego zwierzęcia, pomniejszoną o koszty bezpośrednie poniesione na jej wytworzenie według poniższego schematu:
Wyjątkiem, w przypadku produkcji roślinnej, są grzyby jadalne, gdzie nadwyżkę bezpośrednią określa się w przeliczeniu na 100 m2 powierzchni zajętej pod produkcję, a w produkcji zwierzęcej drób, dla którego nadwyżka bezpośrednia określana jest w przeliczeniu na 100 szt. oraz pszczoły, dla których liczona jest na jeden rój (rodzinę pszczelą w ulu).
Koszty bezpośrednie w działalności produkcji rolniczej odzwierciedlają koszty ponoszone w całym cyklu produkcji. Do kosztów bezpośrednich produkcji roślinnej zalicza się: (i) materiał siewny i nasadzeniowy (zakupiony lub wytworzony w gospodarstwie), (ii) nawozy z zakupu (bez wapna nawozowego), (iii) środki ochrony roślin i regulatory wzrostu (ukorzeniacze, substancje wzrostowe, defolianty), (iv) ubezpieczenie, (v) koszty specjalistyczne obejmujące: wydatki na produkcję roślinną, usługi oraz najem dorywczy do prac.
Do kosztów bezpośrednich produkcji zwierzęcej zalicza się: (i) zwierzęta wchodzące do poszczególnych działalności w celu wymiany stada, (ii) pasze, z podziałem na: pasze z zewnątrz gospodarstwa (głównie z zakupu) oraz pasze z własnego gospodarstwa, w skład których wchodzą: pasze z produktów potencjalnie towarowych i pasze z produktów nietowarowych, (iii) czynsze dzierżawne za użytkowanie powierzchni paszowej wydzierżawionej na okres krótszy od jednego roku (na UR i na powierzchni niezaliczanej do UR, np. halach górskich), (iv) ubezpieczenie zwierząt, (v) lekarstwa i środki weterynaryjne (w tym nasienie do inseminacji), (vi) usługi weterynaryjne (inseminacja, szczepienia), (vii) koszty specjalistyczne, obejmujące: wydatki na produkcję zwierzęcą, usługi i najem dorywczy do prac.
Algorytm obliczania wskaźników ekonomicznych
Ogólny schemat algorytmu obliczania wartości nadwyżki bezpośredniej z działalności produkcji rolniczej przedstawiono na rysunku 1.
Jego wersja dla produkcji roślinnej obejmuje 826 upraw stosowanych przez ARiMR w płatnościach bezpośrednich - podstawowym wsparciu dochodów w ramach PROW, które na potrzeby obliczeń podzielono, pod względem towarowości produkcji, na towarowe i przeznaczane na paszę.
W produkcji zwierzęcej kalkulacja obejmuje wszystkie główne gatunki zwierząt, a na potrzeby obliczeń, uwzględniając ich gatunki oraz zużywane środki produkcji w postaci pasz, wyodrębniono 12 działalności: (i) krowa mleczna (mleko) lub krowa mamka, cielęta do 0,5 r. lub opasy pow. 1,5 r., buhajek lub jałówka hodowlana; (ii) maciora (prosięta), warchlaki lub tuczniki, knur; (iii) maciorka lub koza mleczna, jagnięta/koźlęta 0-6 m-cy lub 7-12 m-cy, tryk lub kozioł; (iv) kurczaki brojlery lub kury nioski (z możliwością przeprowadzenia kalkulacji dla innych gatunków drobiu); (v) koń rekreacyjny lub koń; (vi) pszczoły.
Na wejściu algorytmu następuje wprowadzenie parametrów działalności roślinnej: roku kalkulacji, nazwy i powierzchni pola, uprawy, a w dalszej kolejności wybór grupy upraw (potencjalnie towarowych lub przeznaczanych na paszę). Dla produkcji zwierzęcej są to: rok obliczeń, kierunek działalności i parametry obrotu stadem zwierząt, a także sposób wprowadzania przez rolnika danych , dotyczących zużycia środków produkcji i innych kosztów bezpośrednich (dla 1 sztuki z działalności, dla 1 cyklu, dla wszystkich sztuk z działalności).
Część informacji może być importowana z Interfejsu Użytkownika (A) aplikacji.
Rys. 1. Algorytm obliczania nadwyżki bezpośredniej z działalności produkcji rolniczej
Po wprowadzeniu niezbędnych danych produkcyjnych w postaci: plonu głównego oraz ubocznego (np. sprzedana słoma), wagi sprzedawanych zwierząt lub ilości mleka od krowy w ciągu roku oraz aktualnych lub prognozowanych cen sprzedaży, obliczana jest wartość produkcji z działalności w przeliczeniu na 1 ha lub 1 szt. (na 100 szt. dla drobiu; 1 rój dla pszczół). Wartość produkcji dla roślin przeznaczanych na paszę obliczana jest na podstawie ich plonu przeliczeniowego w jednostkach zbożowych i ceny jęczmienia paszowego. Dla wybranych działalności produkcji rolniczej istnieje możliwość zaimportowania cen skupu produktów rolnych z Portalu Zintegrowanego Systemu Rolniczej Informacji Rynkowej1 (ZSRIR) dostępnego na stronie MRiRW.
Dalsza część dotyczy obliczania kosztów bezpośrednich, w tym zużytych środków produkcji na podstawie danych odnośnie ich kategorii, ilości i ceny jednostkowej. W produkcji zwierzęcej wartość tych danych (średnia waga i cena) zależy od przyjętego sposobu ich podawania, a ponadto obliczane są koszty związane z wymianą (brakowaniem) stada. W produkcji roślinnej należy uwzględnić czy materiał siewny/nasadzeniowy był własny lub z zakupu, a dla upraw wieloletnich liczbę lat użytkowania uprawy, wpływającą na poziom kosztów. Uwzględniono tu także inne, ponoszone koszty w działalności, łącznie z kosztami specjalistycznymi.
Algorytm pozwala także na wpisanie wartość otrzymanych dopłat do działalności.
Moduł ekonomiczny aplikacji zawiera objaśnienia i komentarze ułatwiające użytkownikowi komunikację w zakresie przejrzystości wprowadzanych do aplikacji danych.
Na wyjściu, obliczana jest wartość nadwyżki bezpośredniej bez dopłat i z dopłatami na 1 ha, na 1 szt. zwierzęcia (na 100 szt. dla drobiu, lub na 1 rój dla pszczół) oraz koszt bezpośredni produkcji jednostki plonu (dla upraw paszowych może być wykorzystany w kalkulacjach produkcji zwierzęcej), lub produktu (np. 1 kg żywca, 100 l mleka, 100 jaj, czy prosięcia). Uwzględnienie w produkcji roślinnej powierzchni pola, a w produkcji zwierzęcej stanu średniorocznego zwierząt, pozwala obliczyć wartość nadwyżki bezpośredniej bez dopłat i z dopłatami z pola lub działalności produkcji zwierzęcej.
Moduł prezentacji i interpretacji wyników - rekomendacje
Moduł prezentacji i interpretacji wyników, pełniący funkcję interfejsu pomiędzy realizowanymi w tle obliczeniami, a użytkownikiem, pozwoli na przetworzenie uzyskanych w module ekonomicznym wskaźników, do czytelnej i przyjaznej dla odbiorcy postaci w formie opisowej, umożliwiając ich interpretację. Ułatwi to ich praktyczne wykorzystanie w gospodarstwie w zachodzących w nim procesach decyzyjnych, mających wpływ na efekty środowiskowo-produkcyjno-ekonomiczne.
Użytkownik modułu ekonomicznego, na podstawie analizy wartości nadwyżki bezpośredniej z działalności rolniczej uzyskanej na wyjściu modułu, oprócz obliczonych wskaźników, otrzymuje w formie opisowej także rekomendacje. Sam sposób powstawania rekomendacji, w zależności od wartości porównywanych wskaźników przedstawiono w postaci algorytmu na rysunku 2.
W celu zapewnienia opłacalności produkcji wartość nadwyżki bezpośredniej (uwzględniającej koszty bezpośrednie) wyrażona w jednostkach pieniężnych, powinna być, z definicji, dodatnia. Jej ujemna wartość oznacza większą wartość poniesionych kosztów od wartości uzyskanej produkcji. Stąd dalsze działania producentów powinny zmierzać do podniesienia wartości produkcji i optymalizacji poniesionych kosztów bezpośrednich.
Zwiększenie wartości produkcji można osiągnąć, między innymi, poprzez:
poprawę wydajności roślin i zwierząt, wykorzystując czynniki związane pośrednio z obniżeniem kosztów produkcji takie jak: dobór właściwego stanowiska dla roślin, zasobność gleby w składniki pokarmowe, optymalny termin siewu lub sadzenia, dobór plennych odmian roślin i wydajnych ras zwierząt, kwalifikowany i zaprawiony materiał siewny (sadzeniakowy)2;
uzyskanie korzystnych cen sprzedaży produktów rolnych, związanych między innymi z podniesieniem ich jakości, czy zwiększeniem np. wielkości partii sprzedawanego produktu, lub poszukiwaniem korzystniejszego odbiorcy.
Z kolei optymalizacja kosztów bezpośrednich wiąże się z poziomem intensywności produkcji w gospodarstwie rolniczym. Wymaga ona analizy wartości i struktury poniesionych kosztów bezpośrednich.
Według algorytmu sformułowanie rekomendacji zostaje poprzedzone porównaniem nadwyżki bezpośredniej z działalności, z jej średnią wartością w innych gospodarstwach, funkcjonujących w zbliżonych warunkach środowiskowo-organizacyjnych, określonych jako grupa gospodarstw podobnych. Będzie ona pochodziła z bazy danych, powstałej przez zapis wyników analiz ekonomicznych, uzyskanych z gospodarstw korzystających z modułu ekonomicznego. Sposób wydzielenia gospodarstw podobnych w produkcji roślinnej, będzie uwzględniał działalność oraz klasę bonitacyjną gleby, charakteryzującą jej potencjał produkcyjny. W produkcji zwierzęcej będzie to działalność oraz stan średnioroczny zwierząt, mieszczący się w przedziale ± 25% stanu w analizowanej działalności. Dodatkowym, uwzględnianym elementem będzie rejonizacja (powiat/województwo), pozwalająca ograniczyć zmienność, osiąganych w gospodarstwach, cen sprzedaży produktów rolnych. Brak wydzielenia gospodarstw podobnych pozwoli na sformułowanie pierwszej rekomendacji o bardzo ogólnych charakterze (Rekomendacja 1).
Porównanie wartości nadwyżki bezpośredniej gospodarstwa z wynikami osiągniętymi w grupie gospodarstw podobnych, które będzie dotyczyło 25% gospodarstw najlepszych i 50% gospodarstw przeciętnych, a w drugiej kolejności porównanie wartości produkcji analizowanego produktu, pozwoli na sformułowanie bardziej szczegółowych rekomendacji (Rekomendacja od 2 do 5).
Rys. 2. Algorytm powstawania rekomendacji w module ekonomicznym
W efekcie końcowym (na wyjściu) użytkownik modułu ekonomicznego otrzyma dane ekonomiczne z działalności wraz z rekomendacją oraz porównaniem wybranych wyników własnych na tle średnich wyników dla grupy gospodarstw podobnych.
Wdrożenie aplikacji może przyczynić się do poprawy zarządzania w gospodarstwach rolnych, efektywniejszego i odpowiedzialnego, pod względem środowiskowym, wykorzystania środków produkcji oraz zwiększenia opłacalności produkcji rolnej.
W celu szerszej dostępności modułu ekonomicznego wraz z rekomendacją, przygotowano tłumaczenie na język angielski, występujących w algorytmach pojęć, informacji i podpowiedzi, co umożliwi korzystanie z aplikacji odbiorcom zagranicznym.
Opracowanie wykonał:
Andrzej Madej
Zakład Agroekologii i Ekonomiki
Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa IUNG-PIB
tel.: 814 786 809 e-mail: Andrzej.Madej@iung.pulawy.pl
